Als ik één onderwerp zou moeten kiezen waar vrijwel iedere moeder die ik spreek mee worstelt, dan is het schuldgevoel. Niet omdat ze iets verkeerd doen, maar omdat ze voortdurend het gevoel hebben dat ze tekortschieten. Schuldig omdat ze werken, schuldig omdat ze minder werken, schuldig omdat ze moe zijn, schuldig omdat ze een avond voor zichzelf nemen, en soms zelfs schuldig omdat ze genieten.
Het bijzondere aan schuldgevoel is dat het zo vertrouwd voelt, dat je nauwelijks meer merkt dat het er is. Het is als achtergrondmuziek: je hoort het niet bewust, totdat iemand het geluid zachter zet.
Een verhaal uit de praktijk
Esther (36) vertelde over een middag waarop haar schoonzus spontaan vroeg of ze de kinderen een paar uur wilde opvangen. "Normaal zeg ik altijd ja," vertelde ze, "maar ik was zó moe. Ik had eindelijk een middag vrij en wilde eigenlijk alleen maar op de bank zitten." Voor het eerst besloot ze nee te zeggen. Haar schoonzus reageerde heel begripvol: "Geen probleem hoor, dan vraag ik het iemand anders."
Esther glimlachte toen ze dat vertelde. "Eigenlijk was er dus helemaal niets aan de hand." Ze werd stil. "Alleen... ik heb me de hele middag schuldig gevoeld." Dat is precies wat schuldgevoel zo ingewikkeld maakt: het ontstaat lang niet altijd doordat iemand anders je iets verwijt. Vaak verwijt je het jezelf.
Schuldgevoel is niet hetzelfde als iets verkeerd doen
Veel mensen zien schuldgevoel als een alarmsignaal: "Als ik me schuldig voel, zal ik wel iets verkeerd hebben gedaan." Maar klopt dat wel? Stel dat je jarenlang gewend bent geweest om altijd ja te zeggen, en vandaag zeg je voor het eerst nee. Hoe voelt dat? Waarschijnlijk ongemakkelijk, misschien zelfs egoïstisch, niet omdat nee zeggen verkeerd is, maar omdat het nieuw is.
Je brein houdt van gewoontes, zelfs wanneer die je uitputten. Op het moment dat je iets anders doet dan je altijd deed, protesteert je brein, en dat protest voelt vaak als schuldgevoel. Niet omdat je een verkeerde keuze hebt gemaakt, maar omdat je een andere keuze hebt gemaakt. Dat is een belangrijk verschil.